Boek: Ico Maly (2009). De beschavingsmachine. Wij en de islam

Rellen in een Brusselse gemeente, huwelijksmigratie, vrouwenonderdrukking… het zijn onderwerpen die de voorbije maanden niet uit het nieuws weg te slaan waren. Deze onderwerpen worden doorgaans in verband gebracht met dé Cultuur van etnische minderheden in het algemeen en dé Islam in het bijzonder. Net daarom stelt Ico Maly zich in zijn laatste boek tot doel om een kritische discoursanalyse te maken van het heersende discours over ‘de islam’, en hierdoor ook over ‘onszelf’. Verontwaardigd stelt hij vast dat het huidige culturalistische discours over etnische minderheden de socio-economische structuur van de samenleving onttrekt aan elke kritiek. “De focus op cultuur leidt de aandacht af van macht en geschiedenis.” Meteen wordt de wereld netjes verdeeld in een superieure ‘wij’ en een achterlijke ‘zij’.

Volgens Ico Maly is 1989 een sleutelmoment in de ideologische opmars van het culturalisme. Met de val van de Berlijnse Muur viel meteen ook het bipolaire wereldbeeld. De Koude Oorlog werd toen ‘gewonnen’ door het liberaal-individualisme (cfr. The End of History van Fukuyama). Werkloosheid werd sindsdien niet meer beschouwd als een structureel element van een economisch systeem, maar als een (vaak cultureel) probleem van de werkloze (cfr. het individuele schuldmodel). Hierdoor werd het eigen systeem niet meer kritisch bevraagd: het was ‘perfect’ en niet meer voor verbetering vatbaar. Hiertegenover werden dan de ‘cultureel achterlijke moslims’ geplaatst die zoals in de koloniale tijd dringend ‘beschaafd’ moeten worden (cfr. The Clash of Civilizations van Huntington en de Eerste Golfoorlog). Zo niet vormen ze een bedreiging. Gedurende de jaren 90 werd ‘cultuur’ vervolgens steeds belangrijker om de wereld te verklaren.

Ico Maly stelt verder dat het concept ‘cultuur’ in dit discours gekenmerkt wordt door een aantal fundamentele problemen. Ten eerste wordt een cultuur in het culturalistische discours herleid tot een essentie. De ‘islamcultuur’ wordt dan gedefinieerd als het radicale tegengestelde van ‘onze’ cultuur. De essentie van ‘onze’ samenleving wordt dan gevat in concepten als secularisme, moderniteit, rationaliteit en natuurlijk de waarden van de Verlichting. ‘Hun’ essentie daarentegen, ‘die sinds eeuwen niet veranderd zou zijn’, kunnen we vinden in de Koran. Dit is uiteraard niet alleen simplistisch, maar ook incorrect. Ten tweede wordt cultuur als iets statisch beschouwd. Het wordt niet gedefinieerd als iets dat dag in, dag uit geconstrueerd wordt door mensen, instellingen en structuren (en dus het resultaat is van machtsverhoudingen). Dit brengt met zich mee dat etnische minderheden die hier geboren zijn, nog steeds gezien worden als producten van ‘hun’ cultuur en niet als een deel van ‘onze cultuur’. Ten slotte is het culturalistische discours blind voor de diversiteit binnen een zogenaamd essentialistische cultuur. Het discours is hierdoor eigenlijk wereldvreemd.

Dit alles zorgt ervoor dat cultuur niet langer een beschrijvend instrument is (ja, er zijn culturele verschillen), maar een concept dat deel uitmaakt van een politiek-ideologisch project dat onze samenleving vorm wil geven. Het culturalistische discours is er op gericht om de aandacht af te leiden van de structuur van het eigen systeem.

Het boek heeft veel negatieve recensies gekregen (zie bijvoorbeeld hier en hier). De voornaamste kritiek op het boek luidt dat Ico Maly nauwelijks de islam zelf op de korrel neemt. Doorgaans volgt dan een waslijst van wandaden waaraan de islam zich bezondigd zou hebben. De auteurs van dergelijke recensies hebben volgens mij het boek echter niet goed gelezen. Iets wat Maly net probeert duidelijk te maken, is dat dé islam of dé islamcultuur niet bestaat. Een religie of een religieuze stroming wordt immers dagdagelijks geconstrueerd door mensen, instellingen en structuren, met een ongelooflijke diversiteit aan interpretaties tot gevolg. Uiteraard is de moord op Theo van Gogh en het invoeren van de strikte versie van de sharia in bepaalde Arabische regio’s schandalig (ik bezondig me dus zeker niet aan een alles relativerend postmodernisme). Deze fenomenen hebben echter veel meer met persoonlijke geschiedenissen en instituties te maken, dan met dé islam. Net zoals de veroordeling van homoseksualiteit door het Vaticaan meer iets zegt over deze institutie dan over hét katholicisme. Het zijn niet religies of ideologieën die doden of onderdrukken, maar mensen en instellingen. En deze zijn steeds ingebed in bepaalde politieke of sociaaleconomische machtsstructuren.

De grootste meerwaarde van het boek is dat het dé ‘Andere’ deconstrueert. Hiermee brengt Ico Maly een originele visie in het multiculturele debat. Het is echter jammer dat de deconstructie en de nuancering niet uitgebreid worden tot ‘Ons’. Zo wordt er steeds ongenuanceerd over ‘het Westen’ als een monolithisch blok geschreven. Hoewel hij een interessant hoofdstuk schrijft over de linkse recuperatie van het culturalistische discours, maakt hij ook geen onderscheid tussen de verschillende culturalistische denkrichtingen binnen de linkse bewegingen. Zo worden moslims vandaag enerzijds gezien als passieve ontvangers van hun cultuur (cfr. “de onderdrukking van moslimmeisjes” in het hoofddoekendebat), maar anderzijds ook als actieve actoren (cfr. “moslims passen zich niet aan onze cultuur aan”). Het verdere onderzoek van Ico Maly zou veel winnen, moest het verschillende stromingen ontwaren binnen het dominante discours. Ten slotte is het jammer dat Ico Maly zelden dieper ingaat op de meer structurele verklaringen. De culturalistische uitleg voor huwelijksmigratie en vrouwenonderdrukking kennen we ondertussen al via de mainstream media. Daarom net is het niet geven van structurele verklaringen voor deze fenomenen een gemiste kans.

Het aan de kaak stellen van het dominante, culturalistische discours is echter niet zonder consequenties. Volgens Ico Maly krijgt men af te rekenen met twee soorten reacties: ofwel wordt men verweten een naïeve ‘cultuurrelativist’ te zijn, ofwel wordt men als een ‘neomarxist’ afgeschilderd. Het klinkt bekend in de oren.

Over de auteur

Pieter-Paul Verhaeghe